Aan de Latemdreef nr. 30. Ingeplant in de straatbocht met omringend kerkhof met lage bakstenen muur vermoedelijk daterend van 1683, doch herhaaldelijk hersteld en vernieuwd. IJzeren toegangshek aan bakstenen pijlers ten zuiden en twee kleinere toegangen ten westen en ten noorden Tegen de rechter pijler van de hoofdtoegang bevindt zich de van bakstenen gemetste roepsteen met arduinen dekplaat.
     De kerk dagtekent uit de 12^de eeuw. De oudste geschiedenis van het kerkgebouw is onbekend. In 1176 werd zij door Alard, bisschop van Kamerijk, aan de St.-Baafsabdij afgestaan. Tengevolge daarvan zou deze abdij, later het St.-Baafskapittel, het patronaat over dit gebedshuis uitoefenen. De grootste gedeelten - de kruisingstoren van Doornikse kalk- en veldsteen uit eind 13^de - begin 14^de eeuw - van de kerk zijn 12^de- tot 14^de-eeuws. Zij dateren dus uit de periode van de overgang van de Romaanse naar de Gotische kunst. Deze O.L.Vrouwkerk is in dezelfde stijl gebouwd als de O.L.Vrouwekerk van Pamele (Oudenaarde). Midden de 17^de eeuw hadden belangrijke herstellingswerken plaats. Volgens het opmetingsplan van 1905 was de oude westgevel voorzien van de jaarankers 1733, vermoedelijk wijzend op een herstelling. Het meubilair van de kerk is vooral 18^de-eeuws: biechtstoel, communiebank, gebeeldhouwde preekstoel. Het houtsnijwerk is een sprekend voorbeeld van barok. Het torenkruis is gedateerd 1765. Het kerkgebouw werd grondig gerestaureerd en vergroot met twee zijbeuken in neogotische stijl o.l.v. architect A.R. Janssens (Gent) in 1906-1910. Herstelling van oorlogsschade vond plaats omstreeks 1920 en 1952. Latere herstellingswerken hadden plaats in 1981 en 1982 o.l.v. architect Mas.

Het betreft een georiënteerd gebouw met plattegrond van een driebeukig basilicaal schip van drie traveeën, een kruising, transept, rechthoekig koor van twee traveeën met vlakke sluiting, met ten zuiden de sacristie en een ronde traptoren en ten noorden een bergplaats, ten westen van de noordelijke zijbeuk de vijfzijdige doopkapel.
De neogotische westgevel met puntgevel op schouderstukken is voorzien van een spitsboogportaal met waterlijst steunend op hoofdjes als consoles en drieledig spitsboogvenster. Houten deur met ijzeren beslag. Westgevels van flankerende zijbeuken resp. voorzien van polygonaal uitgebouwde doopkapel en tweeledig spitsboogvenster. Links naast het portaal bevinden zich de eenvoudige gedenkstenen van WO I en II.
Het schip in neogotische stijl is verlicht door spitsboogvormige tweelichten in de zijbeuken en roosvensters als bovenlichten.
     Vierkante kruisingstoren van Doornikse steen door driehoekige verklimmingen overgaand naar achthoekige klokkenkamer onder naaldspits met torenkruis. Er zit een rechthoekig venstertje in elke gevel van de luikamer. De spitsbogige galmgaten met driepas in boogveld zijn voorzien van een omlopende waterlijst. Kroonlijst rustend op eenvoudige kraagsteentjes.
     N.-transeptarm met gerestaureerd spitsboogvenster bekroond door waterlijst; in O.-muur gedicht venster na plaatsen van zijaltaar. De zuidelijke transeptarm is voorzien van een puntgevel met schouderstukken versierd met 13^de- of 14^de-eeuws zandstenen sculptuurwerk met bustes van een mensenpaar. Thans gedicht portaal met gesculpteerde mensenhoofden op de aanzetten en de sluitsteen van de waterlijst, vermoedelijk 13^de-14^de eeuws. Hoog spitsboogvormig tweelicht geflankeerd door dito beeldnissen met drielobbige spitsbogen met moderne beelden van O.-L.-Vrouw en H. Johannes.
     In de oost- en zijgevels van het koor zitten tweeledige spitsboogvensters met drielobtracering aangebracht na restauratie in begin der jaren 1900.

Interieur: Beuken gescheiden door spitsboogarcade rustend op hardstenen zuilen met Korinthisch kapiteel. Houten spitstongewelven in middenbeuk, transeptarmen en koor aangebracht bij de restauratie in het begin der 20^ste eeuw. Kruisriboverwelving in de kruising, sluitsteen versierd met roos in cirkel, vermoedelijk 14de-eeuws. Houten klokkenstoel in 1966 vervangen door ijzeren. Kruisingspijlers van zandsteen met meervoudige versnijdingen en afgeschuinde hoeken, op de basis versierd met een hoekblad. Aan weerszij van hoofdaltaar, deuren naar verdwenen sacristie ten O. achter het koor, versierd met medaillons. Neogotische balustrade van doskaal boven tochtportaal. Doopkapel gesloten door ijzeren hek.
Mobilair. Schilderijen: "O-L-Vrouw schenkt de rozenkrans aan de H. Dominicus" in het noordelijke zijaltaar, Vlaamse School, 17^de-eeuws; "H. Familie met knielende monnik" in het zuidelijk zijaltaar, Vlaamse School, 17^de eeuw; "Kruisiging" en "Graflegging", twee staties uit ommegang van O.-L.-Vrouw van Zeven Weeën; Piëta (17^de-18^de eeuw).
Beeldhouwwerk: 18^de-eeuws calvariekruisbeeld nu aangebracht op de zuid-oostkruisingspijler, geklede houten beelden van O.-L.-Vrouw en Ste Gertrudis uit de 19^de eeuw. Plaasteren polychrome heiligenbeelden op piëdestal met offerblok. Hoofdaltaar eertijds met portiek van 1651, portiek verdwenen bij de restauratie begin de jaren 1900, en rococotombe en tabernakel uit het midden der 18^de eeuw. Zijaltaren van geschilderd hout, in noordelijke transeptarm toegewijd aan O.-L.-Vrouw, van 1654, in de zuidelijke transeptarm van HH. Anna en Bartholomeüs uit het begin der 17^de eeuw.
Eikenhouten lambriseringen in koor en transept van 1772. Twee eiken koorbanken uit de 17^de-18^de eeuw. Eiken communiebank eveneens van 1772 in rococostijl. Rijk gesculpteerde eiken preekstoel op voetstuk met Mariabeeld, vermoedelijk van 1787 en geplaatst tegen de noordoostelijke kruisingspijler. Twee eikenhouten biechtstoelen uit midden der 18^de eeuw, ingewerkt in de lambrisering. Doopvont van zwart marmer met koperen deksel van eind de 18^de of het begin de 19^de eeuw. Sporen van vroeggotische muurschilderingen achter de lambrisering en biechtstoel in het noordelijke transept met voorstelling van figuren in spitsboognissen, vermoedelijk uit het begin der 14^de eeuw. Neogotische kruisweg van 1911 geschilderd op koperpanelen door K. Beyaert (Brugge). Het orgel van O. Reygaert (Geraardsbergen) dateert van 1928 want het oorspronkelijk orgel in renaissancestijl afkomstig van de Gentse Sint Pietersabdij werd in WO I volledig vernield.
Glasraam in de oostmuur van het koor met vier episodes uit het leven van Maria, uit het begin der 20^ste eeuw. Drie marmeren grafstenen in vloer voor kruising; op kerkhof tegen de (gedichte) deur in de zuidelijke transeptarm grafsteen van burgemeester E. Van der Beken van 1895.

Bronnen: RAR, Kerkarchief Nederzwalm-Hermelgem, Sint-Maria-Latem, nr. 8.                                                                                                                                                                                                 
De Noyette G. - Hoebeke M., Dorpsbeelden uit het verleden, Zwalm, Nazareth, 1994, p. 73-74.                                                                                                                                                   
De Wolf K., Gotische bouwkunst, Vroeg, laat- en postgotiek & invloeden van de renaissance (1225-1625), Architectuurgids Zuid-Oost-Vlaanderen, Zottegem, 1997, p. 33, 66-67. 
Dhanens E., Kanton Sint-Maria-Horebeke, Tekst, Inventaris van het Kunstpatrimonium van Oost-Vlaanderen, VII, Gent, 1971, p. 357-76.                                                                        
Dhanens E., Kanton Sint-Maria-Horebeke, Illustratie, Inventaris van het Kunstpatrimonium van Oost-Vlaanderen, VIII, Gent, 1971, afb. 598-644.                                                           
Vandenbussche-Van den Kerkhove C., Fotorepertorium van het meubilair van de Belgische bedehuizen, provincie Oost-Vlaanderen, Kanton Brakel, Brussel, 1980, p. 43-47.          
      Van Houcke A. - Langerock P., Oude bouwwerken in Vlaanderen, Gent, 1887, I, pl. XXXIII, XXXIV, XXXV

Aan het Galerijpad nr. 2. De historiek klimt minstens op tot het begin der 15^de eeuw - de oudste vermelding is van 1412. Vermeld als papiermolen in de penningkohieren van 1571-72 en in een akte van 1589. In feite twee molens, in de 19^de eeuw bekend als oliemolen, z.g. "stampkot", en korenmolen. In 1897 werd de oliemolen omgevormd tot brouwerij. Maalderij stopgezet in 1954. Molengebouw gerestaureerd in 1997 door Ontwerpteam Archidee & Partners en opnieuw maalvaardig gemaakt door molenmaker R. Wieme.

Voormalige oliemolen, nu café en woonhuis, en graanmolen zijn gelegen aan weerszij van een bijpas van de Zwalm, met ertussen een overbouwing van de waterloop met aan de straat zichtbare sluisbalk en ingebouwd waterrad.
Korenmolengebouw van baksteen met geschilderde en verankerde gevels op gepikte plint. Gebouw van vijf traveeën en twee bouwlagen onder zadeldak (pannen). Getoogde vensters met ijzeren ramen. Brede rechthoekige deur met houten latei en uiterst rechts een korfbogige deur in zandstenen omlijsting uit de 17^de eeuw en een gecementeerde waterlijst. Tegen achtergevel, een onderkelderd aanbouwsel van drie traveeën en twee bouwlagen onder een lessenaardak.
Binnenin. Gesloten asput met gecementeerde ringmuur met arduinen afdekking en houten kolommen en typische meelbakjes; met haverpletter en balans. Op de steenzolder, vier koppels maalstenen, o.m. drie afkomstig van La Ferté Sous Jouarre, op eiken steenbed. Overbrenging van gietijzer. Twee houten galgen met ijzering, sleepluiwerk en aandrijfwerk naar een vroegere slijpsteen of zaag.
Ernaast, ingebouwd waterrad met ijzeren bovenslagwiel vermoedelijk van 1896 ter vervanging van twee onderslagwielen. De overbouwing van de Zwalm dateert uit het begin van de 20^ste eeuw. In 1998 ontdekte men onder het waterrad een grote Doornikse steen met inscriptie in gotisch schrift en een leeuwenkop, vermoedelijk uit de 14^de eeuw.


 

De huidige watermolen gaat zeker terug tot de 16^de eeuw. De oudste gegevens waarover we voor deze molen beschikken staan vermeld in de 20^ste Penningkohieren van 1571 en 1572. Hierin staat dat Daneel de Keysere, eerste deurwaarder in Vlaanderen, de molen in pacht hield van Jan vanden Driessche voor 108 p.par. per jaar en dat in de molen papier gemaakt werd.
Volgens een akte van 1589 was de papiermolen intussen eigendom geworden van Jan de Flandres.
Volgens de inventaris van het bisdom Gent (deel III, p 256) wordt in 1643-'44 een proces gevoerd voor de Raad van Vlaanderen over een kopermolen, voorheen papiermolen. In het procesbundel vermelden beide partijen enkele keren dat de papiermolen een ijzermolen is geworden.  Volgens het verzoekschrift van het Sint-Baafskapittel gebeurde deze omschakeling door de houders van dezelfde cijns als van de papiermolen (welcken papiermeulen bij de possesseurs van de voorseyde cheyns daernaer verandert synde in een ijzermeulen).
In 1792 vraagt Jan Koenraad (Jean Conrad)Vanderbeken, inwoner van Beerlegem, toenmalig eigenaar van de olieslagmolen ('tordoir') in Sint-Maria-Latem, toelating aan Zijne Majesteit om naast deze oliemolen een graanmolen met twee steenkoppels op te richten "de pouvoir ériger à côté de son tordoir, un moulin à deux couples de meules à moudre toutes espèces de grains".
In 1845 kwam hij door erfenis van Van der Beken Jozef, olieslager te Sint Maria Latem toe aan (zijn nicht?zuster?) Van der Beken Amelia (ºNederzwalm 1871). In 1892 ging deze erfenis over aan Van der Beken Eugenius (˚Beirlegem 16.5.1810), in 1897 reeds naar Van der Beken - Saey, brouwer.
In 1897 door Leon Van der Beken vermoedelijk heropgebouwd als brouwerij
In 1932 werd de molen verkocht aan Van der Beken Louise Marie, 'bijzondere' te Sint Maria Latem. In 1948 verkocht zij de molen aan De Clercq-Van der Beken Louis, burgemeester van Sint Maria-Latem.  De brouwersfamilie emigreerde in 1948 naar Ontario, Canada.
De korenmolen ligt professioneel stil sinds 1954. In 1960 werd de molen verkocht aan Marcel De Boe uit Zottegem. Men is toen zelfs begonnen met het slopen van de korenmolen, maar gelukkig is enkel het “luiwerk” (katrollensysteem om zakken op te halen) verdwenen. De rest van de molen is intact gebleven.
Marcel De Boe verkocht deze op zijn beurt aan Emiel Mareels en Agnes Demaere in 1972. Zij zijn er in 1974 ook gaan wonen. Mevrouw Demaere is nog steeds eigenares van de molen. In 1981 werd een eerste "doe-het-zelf"-restauratiepoging gewaagd. Alhoewel het verdere verval daarmee gelukkig werd gestuit, heeft de molen toen slechts enkele keren kunnen malen. De trillingen brachten immers schade toe aan de niet-gerestaureerde molenstenen. In 1985 werd de Ijzerkotmolen met inbegrip van de keermuren van de waterradgeul, het sluiswerk, het waterrad, het roerend werk, alle werktuigen en hun aandrijving, het houten sluiswerk en de sluismuren ter hoogte van en tussen de vijver en de Zwalm beschermd als monument, vooral om zijn industrieel-archeologische waarde. In 1998 werd dan eindelijk een begin gemaakt met de hoognodige restauratie van het maalwerk van de Ijzerkotmolen.

Nu café en woonhuis. Onderkelderd gebouw met wit geschilderde gevel en pannendak. Beluikte vensters.
Tegenover de molen bevindt zich een voormalige schuur, nu nr. 5 én Taverne-snackbar Ter Swaelm geworden, werd grondig verbouwd (1990).

Bronnen: Munkzwalm, Gemeentearchief Sint-Maria-Latem, 2.075.
                   Bauters P. - Buysse R., De Oostvlaamse watermolens. Inventaris 1980, (Kultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen, Bijdragen Nieuwe Reeks - nr. 11, Gent, 1980, p. 161-163).
                   Brouwers F., De IJzerkotmolen, (Levende Molens, XXI, 4, 1999, p. 50-51)
                   Denewet L., De IJzerkotmolen van Sint-Maria-Latem maalt opnieuw, (Molenecho's, XXVII, 2, 1999, p. 96-101)
                   Huys P., Papierwatermolens in Oost-Vlaanderen in de 16de eeuw, (Molenecho's, XVIII, 4, 1990, p. 220-223)