Het gemeentehuis van Roborst bevond zich aan de Borstekouterstraat nr 40, huidig nr.60; in het dorp herinnert men zich niet dat er ooit een ander gemeentehuis heeft gefungeerd. Het gebouwtje werd op initiatief van de toenmalige kasteelheer opgericht in het laatste kwart der 19de eeuw en is nog steeds privé-bezit. Het gelijkvloers diende indertijd als gemeentehuis, terwijl de verdieping bewoond werd. In het rechter gedeelte, rechts van de kasteelpoort werd lange tijd een herberg, " 't Kasteelhof" geëxploiteerd.
     Het gebouwtje is gelegen aan de zuidzijde van het dorpsplein rechttegenover de kerk. De bouw paalt links aan de kasteelmuur de toegang tot het kasteel af, waaraan rechts daarvan een analoge constructie beantwoordt.
     Typologisch is het gebouw een woning, die een onderdeel is van de dienstgebouwen, die de toegang tot het kasteel flankeren.  Het is een eenvoudig rechthoekig gebouw, bestaande uit zes traveeën met verdieping onder zadeldak (van leien), opgetrokken in het laatste kwart der 19de eeuw. De verzorgde constructie bakent, samen met de voormalige herberg " 't Kasteelhof" aan de rechterkant van de kasteelpoort één zijde van het dorpsplein af. Terwijl de parochiekerk en de monumentale linden ruimtelijk de hoofdrol spelen, zorgen beide huizen samen met de kerkhofmuur en enkele minder uitgesproken gebouwen voor een karakteristieke inkadering van het geheel, die tot op heden bewaard bleef.
     Het gebouw heeft een met rotsbepleistering bezette lijstgevel van zes traveeën met verdieping, op imitatie-breukstenen plint en met dito hoekbanden. De exclusieve horizontale accentuatie wordt bekrachtigd door de lichtjes gereduceerde verdieping en het vrij lage dak. Door het paar aantal traveeën is de indeling asymmetrisch. Hieraan werd visueel verholpen door de paarsgewijze bezetting van de vensters met luiken, zodat één travee (de eerste) in de gevelcompositie genegeerd wordt. Deze travee is overigens vals - de openingen zijn op beide bouwlagen dichtgemetseld. Alle traveeën zijn rechthoekig en hebben een geriemde hardstenen omlijsting die op de vensterbank neerkomt.
     De vensters van het gelijkvloers worden afgedekt door een waterlijst met namaak sluitsteen (in waaiervorm) die onmiddellijk bij de bovendorpel aansluit. Het portaal is op dezelfde wijze behandeld. De vensters van de verdieping hebben enkel een discrete geriemde omlijsting. Het vereenvoudigde hoofdgestel bestaat uit een vlakke architraaf, een smal lijstje en een kroongootlijst die met talrijke klosjes versierd is.  De zijgevel onder roodgeschilderde windveren is beraapt.
     Conceptueel lijkt de bouw als woning opgevat. Mogelijks werd hij van in het begin bestemd als gemeentehuis. Stillistisch wijzen verschillende details erop dat de constructie fundamenteel naar klassiek patroon werd opgericht, zodat zij een iets ouder uitzicht laat uitschijnen dan chronologisch wellicht het geval is, want mogelijk stamt het gebouw uit de periode 1850-'60. De plintbezetting en het blokwerk op de hoeken zijn uiteraard uit recentere tijd. 
     Sedert een aantal jaren is het gebouw, na een grondige renovatie, terug verhuurd en bewoond.

            Bronnen: ‘De gemeentehuizen van Oost-Vlaanderen’ – Inventaris van het kunstpatrimonium, dl XVI (Banden I en II), Dr Patrick De Vos
                                                                                  ‘De herbergen in het voormalige Land van Rode omstreeks 1779’ (Jaarboek van het land van Rode, II, 1971, p.27)                   

Kasteel - vooraanzicht 

Achteraanzicht

Het kasteelpark

Aan de Borstekouterstraat nr. 58.
Het is een domein van bijna 5 ha gelegen tegenover de kerk, toegankelijk via een imponerende ingang met ijzeren inrijhek aan zware beraapte pijlers met siervazen in terracottakleur geschilderd, geflankeerd door ijzeren afsluiting op muurtje en twee rondboogvormige poortjes met hekwerk, bekroond met liggende leeuwen. Het kasteelpark werd heraangelegd op het eind van de 19de eeuw in landschapsstijl en is voorzien van een vijver met gietijzeren brugje. Het domein met kasteel was niet toegankelijk voor een kunsthistorisch onderzoek.
Het kasteel was de zetel van de voormalige heerlijkheid Borst of Bost en gaat terug tot een castrale motte uit de 11de of 12de eeuw! De heerlijkheid Roborst met kasteel behoorde tien generaties lang aan de familie van Vaernewyck. Erna aan de Corteville, d'Ideghem, Glymes de Hollebeke, Gouffart de Felenne. Laatste bezitter was de familie Van De Woestyne, Jean-Baptiste Van De Woestyne kocht het kasteel in 1736. Het gebouw dateert vermoedelijk uit de 15de eeuw (wordt voor het eerst vermeld in 1498 - bouw van het z.g. "Zeventorenkasteel", dat vernield werd in 1792). Het huidige (derde) kasteel is gebouwd in 1799 in opdracht van Vrouwe Marie-Charlotte Van De Woestyne, dame van Roborst en toen echtgenote van burggraaf Vilain XIIII, blijkens de herdenkingssteen van eerstesteenlegging. Het gebouw was oorspronkelijk een paviljoen, zowel in plattegrond als in opstand geïnspireerd op het lusthuis "La Bagatelle" bij Parijs van architect F.J. Bélanger. M.C. Van De Woestyne verkocht het kasteel in 1823 aan Thérèse J.E.M.G. Huysman d'Annecroix. De eigendom veranderde divers malen van eigenaar in de 19de eeuw. Na de verkoop van het kasteel in 1902 aan A. Iweins d'Eeckhoutte werd het kasteel aangepast en vergroot met twee zijrisalieten. In 1992 werd het geheel opnieuw verkocht. De oranjerie van 1919, aansluitend bij de omheiningmuur ten noorden van het park werd gesloopt in 1994.
Op een lichte verhevenheid ingeplant onderkelderd kasteel met bepleisterde en witgeschilderde gevels met imitatievoegen op natuurstenen onderbouw en met mansardedaken met dakkapellen. Naar N. gerichte voorgevel met centrale portiek toegankelijk via dubbele bordestrap, aangebracht ca. 1905 ter vervanging van een enkelvoudige trap, en overdekt door een luifel op twee arduinen Ionische zuilen met bekronend balusterbalkon; twee liggende sfinxen flankeren de trap. Rondboogdeur geflankeerd door rondboogvormige beeldnissen met hoge vazen, met voorheen erboven medaillons. Rechth. vensters in zijtrav. en op bovenverdieping. Eenvoudig hoofdgestel met in fries van middentravee opschrift "parva sed apta", overgenomen van La Bagatelle, en kroonlijst op klossen. Licht uitspringend middenrisaliet verhoogd in attiekverd. met bekronend driehoekig fronton. Achtergevel met halfrond uitgebouwd middenrisaliet bekroond door grote koepel met belvedere; drie rondboogvormige deurvensters op de begane grond uitziend op groot terras met balustrade en trap. Bij verbouwingswerken ca. 1905, toevoeging van een bovenverd. met grotere vensters, en een mansardeverd.
Het vlg. bibliografische en archivalische bronnen goed bewaard en waardevol interieur in directoirestijl kon niet worden bezocht. Vestibule met gemarmerde wanden en vloer met veelkleurig sterrenpatroon, en gebogen cassettengewelf met rozetten in stucwerk. Ovaal trappenhuis met draaitrap met twee armen met eenvoudige metalen leuningen, tussen zes witmarmeren Corinthische zuilen afkomstig uit de abdij van Ename, gelijkaardig tongewelf met rozetten in cassetten. Ten Z., in het verlengde van vestibule en trappenhuis, rotonde met salon met parket van eiken- en tulpenboomhout met stervormig patroon, verlaagd plafond, venster- en deuromlijstingen. Ten O., rechth. eetzaal met afgekante hoeken met kastjes, deur- en vensteromlijstingen, marmeren schouwmantel, stucversieringen, beschilderde deuren, plafond beschilderd met grisailles en W-monogrammen van Van de Woestyne. Ten westen., bureau en salons. Ook op de bovenverdieping werden de schouwen bewaard.
Ten noorden bevindt zich een torenruïne met kelders, naar verluidt een overblijfsel van het zogeheten "Zeven Torenkasteel" van de familie van Vaernewyck uit de 15de eeuw en vernield in 1792. Midden de 19de eeuw aangepast als 'folie' met rotsen, ingeplant op heuveltje met kelder. Ronde bakstenen traptoren onder kegeldak (leien). Vierkante overwelfde kelder met centrale zuil. Gedichte muuropeningen.
Ten N.W., koetshuis van acht trav. onder zadeldak (kunstleien, n // straat). Beraapte bakstenen lijstgevel met verwerking van natuursteen voor de zuilen, boog-en frontonlijsten, raam- en deuromlijstingen. Parkgevel geritmeerd door rondboogarcade met centraal risaliet van twee trav. met driehoekig fronton met oeil-de-boeuf. Rondboogvormige vensters en deuren in geprofileerde omlijstingen met sluitsteen. Alliantiewapen van 1914. Grijsgeschilderde blinde straatgevel met trav.-indeling aangegeven door sierlijke ankers.
koetshuis, dienstwoning van twee bouwl. uit XIX. Beraapte gevel met plint en hoekstenen van natuursteen; afgewolfd dak. Omlijste ramen met luiken. Gecementeerde Z.-gevel aan parkzijde met buitentrap naar bovenverd. met ijzeren leuning.
Ten Z.O. van het kasteel, achter de "Hoeve ten Daele", Machelgemstraat nr. 1, met bomen beplante aarden * heuvel ten onrechte z.g. "tumulus". In feite restant van een omwalde castrale motte uit de Middeleeuwen. Vermoedelijk een adellijke versterking uit XI of XII, bestaande uit een aarden ophoging met een stenen toren, cf. in 1972 opgegraven funderingen van Doornikse steen.
Ten N., torenruïne met kelders, naar verluidt een overblijfsel van het z.g. "Zeven Torenkasteel" van de familie van Vaernewyck uit XV en vernield in 1792. In XIX B aangepast als "folie" met rotsen, ingeplant op heuveltje met kelder. Ronde bakstenen traptoren onder kegeldak (leien).
Vierkante overwelfde kelder met centrale zuil. Gedichte muuropeningen.

Bronnen:  RUG, Fonds Vliegende Bladen, I R 25, Rooborst village.                                                                                                                                                                                                          
Comanne J., De trap ten tijde van het Empire, (De Woonstede door de eeuwen heen, 1988, 80, p. 110-113).                                                                                                             
de Ghellinck d'Elseghem J. - de Schaetzen G., Roborst, een Frans kasteeltje in de Zwalmvallei. Roborst, une viellle seigneurie relevée en bagatelle par Marie-            
Charlotte de  la Woestyne, (De Woonstede door de eeuwen heen, 1971, 12, p. 44-65).                                                                                                                                              
                                                                                                                                                                                                                                                                                  Dhanens E., Kanton Sint-Maria-Horebeke, Tekst, Inventaris van het Kunstpatrimonium van Oost-Vlaanderen, VII, Gent, 1971, p. 194-195.                                              
Iweins d'Eeckhoutte A., Roborst, ses seigneuries, ses seigneurs, (Handelingen van den Oudheid- & Geschiedkundigen Kring van Audenaerde, 1923, p. 65-105).  
 

Kasteelpoort met linker poortgebouw

Inkompartij

.

Borstekouterstraat nr. 56, aan de hoek met de Machelgemstraat. Het is het voormalige gemeentehuis, de latere herberg 'Oud Gemeentehuis', die nog later werd omgedoopt tot café 'Het Kasteelhof'. Oorspronkelijk was het een éénlaags huis, vermoedelijk vervangen door het huidig gebouw rond 1907, later beraapt en voorzien van huidige gerestaureerde gevelordonnantie. Gelegen rechts van de toegang tot het kasteeldomein. Deels onderkelderd breedhuis van vijf traveeën en twee bouwlagen onder zadeldaken (in kunstleien) voorheen met vorstkam. Beraapte en grijsgeschilderde gevel met rechthoekige omlijste vensters en twee deuren met ijzeren lateien, op de begane grond zijn de gecementeerde deur- en vensteromlijstingen voorzien van een sluitsteen en zijn de rood-witgeschilderde luiken versierd met bloemvormige lichtopeningen. Nog voorzien van ijzeren ring voor leidsels van paarden links van de vroegere cafédeur. Beraapte en blinde zijgevel in de Machelgemstraat.

Bron: De Noyette G. - Hoebeke M., Dorpsbeelden uit het verleden, Zwalm, Nazareth, 1994, p. 29

Het poortgebouwtje rechts van de kasteelpoort

HET VROEGERE KLOOSTER

Aan de Kloosterstraat nr 1. Nu verbouwd tot het rust- en verzorgingstehuis 'Huize Roborst'. Dit voormalig klooster en jongensschool werd gebouwd door de laatste bezitster van de heerlijkheid, jonkvrouw M.E. Huysman d'Annecroix voor de broeders Jozefieten van Geraardsbergen in 1824 en gesloten in 1845. Erna bewoond door de zwartzusters uit Geraardsbergen en meisjesschool. In 1873 gekocht door de Zusters van het H. Hart van Maria uit Nederbrakel en ingericht als dorpsschool, kantschool (tot 1880), tehuis voor weesmeisjes, bejaardentehuis en een kostschool voor meisjes. In de jaren 1890 werd het oude klooster gesloopt en groter heropgebouwd. Tijdens de eerste wereldoorlog werden de gebouwen opgeëist door Duitse leger. De zusters hebben het klooster definitief verlaten in 1997.
De bakstenen kloostergebouwen hebben tweeënhalve bouwlagen onder pannendaken opgesteld in U-vorm rondom een begraasde binnenplaats. Links bevindt zich de vleugel van 1890 met de vroegere kloosterkapel. De rechtervleugel werd heropgebouwd in 1893 en verlengd tot aan de straat. Beide vleugels zijn voorzien van een beglaasde niskapel met de beelden van H. Hart van Jezus en Maria. Een vierde vleugel, de straatvleugel werd gebouwd in 1957 naar een ontwerp van ir. A. Ascoop (Wetteren).

Bronnen: Munkzwalm, Gemeentearchief Roborst, 1.778.511, Bouwvergunningen.                                                            
De Meulemeester M., De Zusters van het H. Hart van Maria te Nederbrakel, Leuven, 1935, p. 95-96, 121, 132-133.
De Noyette G. - Hoebeke M., Dorpsbeelden uit het verleden, Zwalm, Nazareth, 1994, p. 37.                                

Aan de Machelgemstraat nr. 56. Deze watermolen, genaamd "Bostmolen" of "Machelgemmolen" met sluiswerk bevindt zich aan de Zwalm. Oorspronkelijk was het een graanmolen met ertegenover een oliemolen, die al vermeld werden in 1571. De oliemolen is gedateerd 1630 (?) d.m.v. muurankers in de geveltop en werd gesloopt na stopzetting van activiteiten in 1933. De bedrijvigheid van de watermolen werd stopgezet in 1966. Het voormalige molenhuis is nu in gebruik als café.
Het sluiswerk met woelrol met pal en twee zwengels is afgedekt met een ijzeren kapje; er zijn een klein en een groot tandrad. Er is ook een getrapte strekdam met loopbrugje. Sedert 1981 wordt het bovenwaterpeil automatisch beheerst door een klepstuw.
Het bakstenen molenhuis van vier traveeën en twee bouwlagen staat onder een zadeldak (van pannen, naast de Zwalmrivier); het huis is gedateerd 1630 in vermoedelijk hergebruikte muurankers in de noordgevel en 1785 in een ingemetselde zandsteen van de hoekketting aan de watergevel, die vermoedelijk vergroot werd rond 1875. Er zijn licht getoogde vensters met ijzeren roedeverdeling. Tegen de westelijke watergevel met natuurstenen onderbouw is het ijzeren bovenslagrad bewaard gebleven.
Binnenin kan men nog de diepe asput met arduinen ringmuur en op de meelzolder vier koppels maalstenen, sleepluiwerk en haverbreker zien.

Bronnen: Bauters P. - Buysse R., De Oostvlaamse watermolens, Inventaris 1980, (Kultureel Jaarboek voor de Provincie Oost-Vlaanderen, Bijdragen Nieuwe reeks - nr. 11, Gent, 1980, p. 133-135).
De Noyette G. - Hoebeke M., Dorpsbeelden uit het verleden, Zwalm, Nazareth, 1994, p. 31.                                                                                                                                
ver Elst, De watermolens van Antwerpen en Vlaanderen in beeld, Zaltbommel, 1979.                                                                                                                                         

DE HOEVE PLASMANS (HET HUIS DRIEGHE)