Homepage Nederzwalm

WAPENSCHILD

BESCHRIJVING: 'Van lazuur beladen met een duin staande in de zee, alles van goud' (KB 4.8.1818)

INLEIDING

Nederzwalm, de nu belangrijkste gemeente van de voormalige fusiegemeente Nederzwalm-Hermelgem is een 287 ha(?) groot groot landbouw- en woondorp, gelegen aan de samenvloeiing van Zwalm en Schelde en langs de 90 km-lange Zwalmroute. Er is een zachtglooiend landschap (variërend van 10m in de alluviale, natte, door weilanden ingenomen Scheldevallei tot 15m op de hoogten). Buiten de alluviale vallei van de Schelde en de Zwalm overwegend goed-gedraineerde licht zand-, leem- en zandleembodems, natter in de vele beekdepressies.

Etymologie

De naam Nederzwalm is net als Munkzwalm afgeleid van de Zwalmbeek die hier uitmondt in de Schelde. In 1267 komt reeds de benaming “Nedersualme” voor. In de “Grooten Atlas” van Joanne Blaeu (1664) komt de benaming “Alderheylige” voor, dit naar analogie met het patronaat van de kerk. Later is men naar de oorspronkelijke naam teruggekeerd; toch is het synoniem “Allerheiligen” in de volksmond blijven voortbestaan.

Demografie

1843 1976

STRATENPLAN

Kaart Nederzwalm (1840) uit de Atlas der Buurtwegen

Bron www.gisoost.be

DORPSZICHT 1

DORPSZICHT 2

GESCHIEDENIS

BURGERLIJKE GESCHIEDENIS
De geschiedenis van Nederzwalm is rijk al is er vrij weinig over gekend… Dit dorp was in verhouding met andere zuid-Oost-Vlaamse gemeenten, niet zo’n grote/belangrijke gemeente – maar naar men mag vermoeden, is deze gemeente aan de eerste gemeentenfusie (met Munkzwalm) in 1970 ontsnapt door politieke invloed vanuit liberale hoek. De tijd om de ‘blauwe’ invloedssfeer uit te breiden over een grotere entiteit ‘Zwalm’ was nog niet rijp: Munkzwalm en een paar andere dorpen, die dan samensmolten tot groot-Munkzwalm stonden nog te erg onder de christelijke invloed van de toenmalige CVP en de liberalen van Nederzwalm – de partij van Vancompernolle, Eeckhout – de latere discipel van De Croo - vreesden wellicht terecht voor een teloorgang van hun ‘belangen’…
Nederzwalm heeft een rijk historisch verleden ook al omwille van zijn geografische ligging: dicht bij Oudenaarde, dicht bij de Schelde. Vandaar wellicht dat de menselijke aanwezigheid teruggaat tot in de prehistorie en dan ook de ganse loop der geschiedenis bestrijkt. Hoewel over de geschiedenis van Nederzwalm weinig geweten is, toch was hier wellicht reeds bewoning van in het Romeinse tijdperk. Nederzwalm lag immers langs de heirbaan van Bologne-sur-Mer naar Keulen en bij opgravingen langs de Schelde werden resten van een Romeinse Villa gevonden. In 1847 werden de parochies Nederzwalm en Hermelgem samengevoegd. In 1849 volgde de fusie op gemeentelijk vlak.

DE PREHISTORIE

DE GALLO-ROMEINSE TIJD

DE FRANKISCHE TIJD

DE MIDDELEEUWEN

DE FRANSE OVERHEERSING

DE MODERNE TIJDEN

de politieke strijd katholieken-'liberalen' 1848-1878

de schoolstrijd 1879

de burgemeesters
   -   Jean-Louis VAN DAMME, notaris o Opbrakel 18/5/1778
                                                burgemeester 1810-1842
   -   Charles VAN DAMME, notaris: ^o Nederzwalm 7/12/1816, zoon v. Jean-Louis.
                                           burgemeester 1843-1895
   -   Jozef DE RAEDT burgemeester 1895- ?

   -   Leon VERSTRAETEN, oorlogsburgemeester, werd op 19 november 1941 buiten de gemeenteraad benoemd tot burgemeester van Nederzwalm-Hermelgem. Ook als burgemeester bleef hij huis-aan-huis colportages met ‘Volk en Staat’ uitvoeren, tot ergernis van de bevolking. In 1942 ontstond een incident met een inwoner tijdens een misviering toen de burgemeester een gebed voorlas voor een gedode Oostfronter 589(GD Emile-Philippe Swerts, nr 60.725). Dit incident had in eerste instantie geen gevolgen maar het spreekt voor zich dat dit soort scènes in een kleine dorp als Nederzwalm grote gevolgen hadden voor het gezag van de burgemeester.
   -   Hector SIMOENS 1945 - aan zijn dood(?). Bewoonde de Peerdestokhoeve.
   -   R. DE COLFMAEKER vanaf 7.2.1947 - ?
   -   Gilbert VAN COPPENOLLE burgemeester ? - 1977

KERKELIJKE GESCHIEDENIS
Wanneer we het hebben over de kerkelijke geschiedenis van Nederzwalm, moeten we de geschiedenis van twee parochies behandelen - de huidige parochie Nederzwalm is immers de samenvoeging die dateert van 1849 van de oorspronkelijke parochies Allerheiligen en Hermelgem -

ONDERWIJS

De katholieke school - opgericht in 1880 dank zij financiële steun van de familie De Raedt
Het gemeentelijk onderwijs -

PATRIMONIUM

HET OUD-GEMEENTEHUIS
     In Nederzwalm vond naar verluidt het gemeentehuis steeds onderdak in de herberg 'In deTrap', die gelegen was in de Hoogstraat, in het dorpscentrum, langs de gewezen hoofdbaan Aalst-Oudenaarde , die de structuur van de gemeente mee bepaalde. De herberg was een lange, lage constructie met een later bijgebouwd doorgangsportaal. De lage, wit gecementeerde lijstgevel had een verhoogde begane grond van zeven traveeën; zes hiervan waren per twee gegroepeerd. De laatste groep werd gevormd door een gekoppeld portaaltje dat een baksteenomlijsting met oren had.
     Alle vensterbanken sprongen lichtjes uit. In de aanbouw rechts was een grote poort met twee vleugels.
     Conceptueel was deze bouw blijkbaar opgericht als een woning-boerderij. Stilistisch maakte de bouw deel uit van een traditioneel-landelijke architectuur van de 18^de eeuw. Typologisch was de constructie veeleer een landelijke dorpswoning dan een volwaardige boerderij. Het huis speelde een uitgesproken wandbegeleidende functie in het samenspel met de verspringende huizen meer naar de kerk toe. In de zich geleidelijk aan verstedelijkende dorpskom was de herberg 'In de Trap' een gave en mede door zijn groot dak monumentale constructie die van de authentieke identiteit van het dorp getuigde. Jammer genoeg 'moest' het gebouw afgebroken worden.
     Pas in 1976 (het jaar vóór de fusie met groot-Munkzwalm) werden de diensten van het gemeentehuis overgebracht naar de gemeenteschool in de Schoolstraat, waar men er een klaslokaal voor herinrichtte.

DE OUD-GEMEENTESCHOOL
Deze bouw, die dateert van rond 1900, is het vermelden waard als mooi voorbeeld van een evoluerende ambtsarchitectuur, waarbij historische reminiscenties steeds vager worden en de indertijd als modern geldende stromingen (zie de grootlijst en de dwarsgevel) doordrongen, terwijl ook de klassenvensters functioneel werden aangepast.

     DE PAROCHIEKERK 'ALLERHEILIGEN'

     De voormalige kerk
          Het oorspronkelijk kerkje was een éénbeukig romaans of vroeggotisch gebouwtje uit Doornikse kalksteen en stond nagenoeg op de plaats van de huidige middenbeuk. Een gedeelte van de originele westgevel is bewaard gebleven in de oostelijke muur van de toren. De originele vorm van de vroegere koorsluiting is niet bekend.
          Op de kaart van Horenbout (begin 17^deeeuw) staat het kerkje voorgesteld, gezien vanuit het zuiden, als éénbeukig met een dakruiter op de oostkant. Het is best mogelijk maar niet zeker dat de noordelijke transeptarm toen al bestond. In 1644 zou het koor (weder)opgericht zijn; de huidige blinde travee (met dichtgemetseld venster) is daar het restant van; rond 1651 werden de toren, het schip en zuidelijke transeptarm ('de Allerheiligenkapel') opgericht. In 1776 bouwde men de zuidelijke sacristie.

           Op de schets met vier kerken (1707) is de Allerheiligenkerk voorgesteld als een éénbeukig gebedshuis met westtoren en een transeptarm. Vermoedelijk rond 1719 werd het koor verlengd met een travee en van een 3-zijdige sluiting voorzien. Volgens de datum op de deur zou de sacristie gebouwd/verbouwd zijn in 1776.

     De huidige kerk
         Gelegen in een bocht van de Zwalm en omgeven door een klein voormalig * kerkhof afgesloten door een witgeschilderde bakstenen muur met steunberen uit de 18de of 19de eeuw en een ijzeren toegangshek ten oosten. Acht bakstenen ommegangkapelletjes met plaasteren taferelen van 1928-29 staan op het begraasde, gedesaffecteerde kerkhof rondom de kerk.

          De kerk en omgeving, met inbegrip van de kerkhofmuur en het herenhuis De Vos werd, na heel wat strubbelingen, geklasseerd in 1990?

De oudste bouwgeschiedenis van dit oorspronkelijke eenbeukige Romaanse of vroeggotische kerkje is onbekend. Diverse verbouwingen vonden plaats midden de 17^de eeuw: de bouw van het koor in 1644. Het huidige driebeukig schip werd gebouwd in 1851-53 naar een ontwerp van de architecten Vermeersch en Ameels ter vervanging van het éénbeukig laatgotisch kerkje, waarbij een deel van de vroegere westgevel, de toren (uit eind 15^de-begin 16^de eeuw) en het koor werden behouden. Bij de bouw van de zijbeuken werd afbraakmateriaal gebruikt van de pas gesloopte kerk van de opgeheven parochie Hermelgem. Er hadden herstellingswerken plaats in 1901 o.l.v. architect H. Vaerwyck en 1952.

           Georiënteerde kerk met plattegrond van een driebeukige pseudo-basilicale kerk van vier traveeën met vierkante westertoren geflankeerd door een doopkapel ten zuiden en een bergplaats met de trap naar het doksaal ten noorden, een koor van twee traveeën met driezijdige sluiting geflankeerd door sacristie en berging. Grotendeels opgetrokken uit baksteen op zandstenen plint; sporen van Doornikse kalksteen in de oorspronkelijke westergevel en als hergebruikt materiaal in toren en koor en in de plint van de voormalige noordelijke transeptgevel; verwerking van zandsteen voor steunberen en accentuerende details. Voorheen witgeschilderd.
           De vooruitspringende vierkante westertoren met vier geledingen met zandstenen hoekblokken is ten westen gesteund door twee versneden hoeksteunberen, geflankeerd door doopkapel en bergplaats onder lessenaarsdak. Portaal in gedeeltelijk bewaarde geprofileerde zandstenen omlijsting en gesinterde bakstenen; erboven eenvoudig spitsboogvenster in geprofileerde bakstenen omlijsting met zandstenen waterlijstje en spleetvormig venstertje in luikamer. Klokkenkamer met gekoppelde rondboogvormige galmgaten onder doorlopend waterlijstje. Onder kroonlijst steigergaten. Ingesnoerde achtkantige leienspits met torenkruis en haan.
           De zijgevels zijn afgelijnd door baksteenfries en verlicht door eenvoudige rondboogvensters. In de westelijkegevel van de noordelijke zijbeuk vindt men een arduinen gedenksteen van wederbouw van de kerk van 1851. Sporen van de vroegere transeptgevels in metselwerk.
Eerste travee van koor met gedicht gotisch venster verborgen achter aanbouwsels, tweede travee met rondbogig venster. Tegen de oostgevel, bevond zich een 17^de-eeuws kruisbeeld van calvarie in geschilderd hout maar is nu in de kerk geplaatst. Een copie werd aangebracht op de originele plaats aan de buitenmuur.
           De zuidelijke sacristie heeft een plint van grote zandsteenblokken. De deur is d.m.v. nagels gedateerd 1776, in de noordelijke berging zit een hergebruikte deur op dezelfde wijze gedateerd 1719.

Interieur: Schip uit het midden der 19^de eeuw met beuken, die gescheiden worden door gedrukte rondboogvormige scheibogen rustend op gemarmerde zuilen met Toscaans kapiteel op hoge vierkante basis van gepolijste arduin. Midden- en zijbeuken met gedrukte gewelven, oorspronkelijk met decoratief stucwerk, gescheiden door gordelbogen rustend op kroonlijst en gecanneleerde consoles. Zijbeuken met zwartmarmeren lambriseringen en wanden tot de hoogte van de vensterdorpels in marmerimitatie. In laatgotisch koor, lambriseringen in marmerimitatie. Op luikamer in toren zijn sporen van de westelijke gevel van het voormalige kerkje van Doornikse steen te zien.

Mobilair: Schilderijen: drie 17^de-eeuwse altaarstukken: H. Drievuldigheid vereerd door Alle Heiligen, HH. Gregorius de Grote en Odilo bij de Verlosser en O.-L.-Vrouw Koningin van Alle Heiligen door Simon De Paepe II. Aan weerszijden van het hoofdaltaar hangen twee 19^de-eeuwse panelen geschilderd op doek met H. Petrus en H. Paulus, de titelheiligen van de gesloopte kerk van Hermelgem. Aan de muren van de zijbeuken hangen in totaal acht(!) schilderijen uit de 17de eeuw.

Beeldhouwwerk: plaasteren heiligenbeelden op consoles aan de pilasters van de scheibogen gewijd in 1915 en 1920, en twee geschilderde houten beelden, O.-L.-Vrouw (uit de 17^de E.) en H. Barbara van geschilderd lindehout (uit de 19^de E.) door I.C. De Rycke. Het 17^de-eeuws Christusbeeld van calvarie in geschilderd hout, dat aanvankelijk buiten aan de oostgevel bevestigd hing.

Hoofdaltaar, portiekaltaar van geschilderd hout van 1652 met laat-18^de-eeuwse aanpassingen en een trommeltabernakel van 1755(?). Het noordelijke zijaltaar van de Gelovige Zielen gedateerd in cartouche 1666, werd aangepast op het einde der 18^de eeuw; het zuidelijke zijaltaar van O.-L.-Vrouw van Alle Heiligen stamt uit de 17^de eeuw en werd volgens een cartouche met chronogram aangepast in 1765.

Twee laat-18de-eeuwse koorbanken, versierd met hergebruikte medaillons, vermoedelijk van de orgelkast. Communiebank van smeedijzer door Schoenmaecker (Oudenaarde) van 1838. Eiken kansel in classicistische stijl uit het midden der 18de eeuw, opgehangen aan hoek van koor en de zuidelijke zijbeuk. Twee eiken biechtstoelen in renaissancestijl uit midden 17^de en bijgewerkt in de 19^de E., en twee biechtstoelen versierd met griffioenen van rond 1876. Beschermd orgel van 1855 van P. Haelvoet (Kerkhove), orgelkast met oudere fragmenten van 1768 in eik. Een doopvont uit de 17^de E. van roodgevlamd marmer met vernieuwd achtkantig voetstuk. Eiken 18^de-eeuwse kerkmeesterbanken (aangepast in 1851) aan weerszij van het tochtportaal. Plaasteren kruiswegtaferelen ingemetseld in de muren van de zijbeuken tijdens interbellum.

Twee figuratieve glasramen in koor geschonken in 1938. In schip acht glasramen met sobere decoratie, opschriften en namen van schenkers aangebracht onder pastoor H. Van den Brinck, aangesteld in 1927.

Verschillende oude grafmonumenten en epitafen uit de 18^de E. ingewerkt in de vloer van de zijbeuken en in de buitenmuren van de kerk.

Bronnen: RAG, Provinciaal Archief, 1851-1870, nr. 1798/7. Kerk Nederzwalm-Hermelgem, Kerkarchief, Liber Memorialis. RAR, Kerkarchief Nederzwalm-Hermelgem, Sint-Maria-Latem, nr. 8
De Noyette G. - Hoebeke M., Dorpsbeelden uit het verleden, Zwalm, Nazareth, 1994, p. 91-92.
                                                                                                                                           Dhanens E., Kanton Sint-Maria-Horebeke, Tekst, Inventaris van het Kunstpatrimonium van Oost-Vlaanderen, VII, Gent, 1971, p. 123-152.
Dhanens E., Kanton Sint-Maria-Horebeke, Illustratie, Inventaris van het Kunstpatrimonium van Oost-Vlaanderen, VIII, Gent, 1971, afb. 205-249.
Vandenbussche-Van den Kerkhove C., Fotorepertorium van het meubilair van de Belgische bedehuizen, provincie Oost-Vlaanderen, Kanton Brakel, Brussel, 1980, p. 70-73.

Schilderij, recent teruggevonden
op de zolder van de kerk

DE HERBERGEN

LE PERDRIX (DE PATRIJS) Gelegen Schoolstraat nr 1. Café voorheen geheten "A La Perdrix", nu "In De Patrijs", dorpsherberg gelegen tegenover de kerk met cafédeur in afgekante hoektravee, vermoedelijk uit het derde kwart der 19^de eeuw ter vervanging van een hoeve met losse bestanddelen; recent nog verbouwd. Gecementeerde en geelgeschilderde gevels met behouden volume van twee bouwlagen. en nog deels bewaarde deuromlijsting van gesinterde baksteen in de afgekante hoektravee. Rechts bevindt zich een aansluitende dienstvleugel met de voorheen rechthoekige inrijpoort.
IN DE BRUG Voormalig café, gelegen ? nrs 6-14. Gelegen aan de brug over de Zwalm. Huidige nrs. 10-14, voormalig café 'In de brug'. Voorheen eenheidsbebouwing van twee bouwlagen onder zadeldak (pannen). Doorlopende lijstgevel, nr. 6-8 beraapt en voorzien van recente winkelpuien, nr. 10, 12, 14 gecementeerd en voorzien van schijnvoegen. Rechthoekige omlijste vensters, getuige de bewaarde duimen aan benedenvensters vroeger met luiken. Aan het huis met nr 6 bemerkt men sporen van een vroegere lagere bouw in de vlechtingen en bouwnaad in de zijgevel.

DE MOLENS

de 'TER BIESTMOLEN'

Gelegen aan de Biestmolenstraat. Oude watermolen afhankelijk van de abdij van Ename en vermoedelijk opklimmend tot de 11^de eeuw. In 1483 was de molen in het bezit van prins François van Gavere en Schorisse.
Tijdens de Franse Revolutie in 1793 in beslag genomen als bezitting van de "émigré van Egmont-Pignatelli (résident à Madrid et Petitfils du Comte d'Egmont...") en verkocht. Vermoedelijk koren- en oliemolen tot de verkoop in 1868, kort erna verdween de olieslagerij. Door de nieuwe eigenaar Justin Simoens werden in 1883 verbouwings- en vergrotingswerken uitgevoerd (o.a. e het verhogen met twee verdiepingen). In 1896 komt het goed door erfenis aan Victor Simoens-Van Cauwenberghe en na zijn dood (1914) aan zijn weduwe en kinderen.
De bedrijvigheid wordt stopgezet (1970) na een dodelijk ongeval in 1969, waarbij klusjesman Gerard Leys (Nederzwalm) het leven verloor. De laatst bekende eigenaar was tot 2008 Gerard de Braillon, een aannemer uit Oosterzele, die de molen verbouwde, onder protest van Monumenten & Landschappen en de vzw 'Levende Molens'. Daarna werd de molen ingericht en uitgebaat als horecazaak. In 2008 werd de molen gekocht door de familie Dedeken.
Molen gelegen op een bijpas van de Zwalm. Aan de bakstenen brug over de Zwalm, die 1921 gedateerd is in een cementen steunbeer, dubbel sluiswerk met eikenhouten verlate, en ijzeren woelrollen. Watergeulen met getrapte strekdammen. In 1980 vervangen door een automatische klepstuw enkele m. verderop.
Ruim molengebouw van vier traveeën en drie bouwlagen onder zadeldak (pannen), grotendeels van 1883 door toevoeging van twee bovenverdiepingen. Witgeschilderd bakstenen gebouw met rechthoekige vensters voorzien van ijzeren roedeverdeling en arduinen dorpel. De linker zijpuntgevel ziet uit op de straat en is voorzien van muurankers, vermoedelijk één resterend jaartalanker 7 en sieranker in geveltop. Het achteraanbouwsel aan de zuidkant met bewaarde dieselmotor en elektromotor had oorspronkelijk een lessenaarsdak maar nu een dakterras.
Zeldzaam aandrijfsysteem met ingebouwde maalsluis voorzien van twee waterwielen van het bovenslagtype; assysteem vanuit maalvloer bedienbaar.
Binnenin vindt me op de maalvloer, de asput met bakstenen ringmuur afgedekt met arduin waarop drie ijzeren kolommen ter ondersteuning van eiken balken van steenbed, voorzien van ijzeren spoorwiel en eronder een tweede wiel voor motoraandrijving, meelgoot en -bak. Op steenzolder, galg en twee van de vroegere vier maalstoelen, een "Midget Maxima Roller Mill N 141" met bijbehorende buil en graankuiser met trechter, een haverpletter, een mulderkist. Op de luizolder met bewaard dakgebint staan een luiwiel, graankuiser en balans.
In het rechter aanbouwsel staan een mono-cilinder dieselmotor en een oude elektromotor ACEC.

Bronnen: Bauters P. - Buysse R., De Oostvlaamse watermolens, Inventaris 1890, (Kultureel Jaarboek voor de Provincie Oost-Vlaanderen, Bijdragen Nieuwe Reeks - nr. 11, Gent, 1980, p. 127-130).

de VANDERLINDENMOLEN

Aan ? nr ?. Genoemd naar de eigenaar in het tweede kwart der 19^de eeuw. In de vorige eeuw in handen van de familie De Backer. Achterin gelegen koren- en oliewatermolen op de Peerdestokbeek of Boekelbeek, vermoedelijk opklimmend tot de 11de(!) eeuw. Voorheen blekerij of wasmolen, later oliemolen en sedert 1870 graanmolen. In 1887 plaatsing van een stoommachine. Bedrijvigheid stopgezet rond 1963.
Restanten van ijzeren sluiswerk met verdwenen woelrol bij de betonnen brug over de beek.
Houten maalsluis bediend door houten hefboom vanuit de maalderij. Bakstenen molengebouw onder afgewolfd pannendak, verankerd jaartal 1801 in r. zijgevel afgewerkt met vlechtingen. Voorgevel met getoogde deur en twee venstertjes met ijzeren roedeverdeling; eerste venster was voorheen een deur. IJzeren ring voor het vastleggen van leidsels. Klimmend houten dakvenster met laadluik boven r. venster. Dakoverstek rustend op houten schoren. Tegen de rechter zijgevel twee later (eind 19de eeuw) toegevoegde aanbouwsels, één onder zadeldak en één onder lessenaarsdak, de linker gevel heeft een getoogd deurtje voorzien van het oude ijzeren geheng.
De Watergeve heeft houten beplanking in de geveltop en had een nu verwijderd ijzeren bovenslagrad.
Maalvaardig binnenwerk. Asruimte zonder ringmuur, voorzien van ijzeren spoorwiel en ijzeren sterrewielen met houten kamraderen. Steenlichten met handwieltjes op conische houten sokkel. Erboven, op steenbed van geprofileerde balken, twee koppels stenen. Verder nog aanwezig: een reserve koppel stenen, twee cilindermolens, weegbrug, haverbreker, een graankuiser en een buil. In aanbouwsel, elektrische motor ACEC van 1926.

Bronnen: Bauters P. - Buysse R., De Oostvlaamse watermolens, Inventaris 1980, (Kultureel Jaarboek voor de Provincie Oost-Vlaanderen, Bijdragen Nieuwe Reeks - nr. 11, Gent, 1980, p. 121-126).

DE HOEVEN

' 't Lindenhof'
Aan de Langemuntstraat nr 1. De naam verwijst naar de linde aan de erftoegang tussen twee stallen. Het is een open hoeve met losstaande bestanddelen in U-vormige opstelling.
Ten noordwesten bevindt zich de boerenwoning van vier traveeën onder zadeldak (pannen), vermoedelijk van eind 18de eeuw. Witgeschilderde gevel op gecementeerde plint. Rechthoekige beluikte vensters met kleine roedeverdeling. Rechthoekige toegangsdeur met bovenlicht. Gecementeerde zijgevels.
Interieur: in woonkamer werd de geschilderde balklaag behouden en er is de grote schouw met witgeschilderde houten schouwbalk met bordenrek.
Ten zuiden en ten oosten, aan weerszij van de erftoegang, staan bakstenen gebouwen op een L-vormige plattegrond onder pannendaken met stallen en schuur. Later bijgebouwd Het oostelijk dienstgebouw werd later bijgebouwd en gedateerd MDCCCLXXVI in de houten latei van de rechthoekige poort.

'Hof ten Doeyer'

Aan ? nr ?. Het is een vroegere hoeve van het semigesloten type uit de 18^de eeuw, met grotendeels aangepaste gebouwen.
Ten zuidoosten, aan de straat, schuur met verankerde en gewitte gevel onder pannendak met rechthoekige inrijpoort, naar verluidt voorheen gedateerd uit eveneens de 18^de eeuw.
Ten noordwesten staat de boerenwoning met sterk aangepaste erfgevel onder pannendak.

' 't Jachthof '

Gelegen ? nr. ?. Is naar verluidt daterend van 1640. Het is een hoeve van het semi-gesloten type met thans geasfalteerde binnenplaats.
Ten noordwesten, aan de straat gelegen boerenhuis van acht traveeën onder zadeldak (pannen), op de rechter zijgevel voorheen d.m.v. muurankers gedateerd 175?. Verankerde en geschilderde straatgevel op gecementeerde en gepikte plint en afgelijnd door getrapte baksteenfries. Twee keldergaten met ijzeren decoratieve tralie. Beluikt kruiskozijn en bolkozijnen. Korfboogdeurtje in uitspringende omlijsting van rode en grijze bakstenen met gebogen waterlijstje, en gelijkaardig omlijste oculus als bovenlicht. Zichtbare balkuiteinden in gevel. De linker zijgevel is afgewerkt met aandak en vlechtingen, de rechter werd vernieuwd. Naar zuidoosten gerichte gewitte erfgevel op gepikte plint onder geprofileerde daklijst. Sterk aangepast met o.a. vernieuwde rechthoekige vensters gevat in een gepleisterde vlakke omlijsting. Getoogde deur in omlijsting van rode en gesinterde baksteen met neuten en imposten en gebogen waterlijstje. Bovenlicht met ijzeren roedeverdeling in gepleisterde omlijsting en met bekronend waterlijstje.
Ten zuidwesten, overhoekse poortvleugel met rechthoekige inrijpoort naar binnenplaats. Ten zuiden staat het voormalig wagenhuis van vier traveeën onder zadeldak (pannen). Gecementeerde gevels met uitstekende moerbalkkoppen. De oostelijke zijpuntgevel is afgewerkt met vlechtingen.
Ten zuidoosten, witgeschilderde bakstenen paardenstallen onder zadeldak (pannen), grotendeels vernieuwd.
Ten noordoosten staat een voormalige dwarsschuur van drie traveeën onder zadeldak (pannen), met houten ankers.

de "Biestmolenhoeve en molenaarshuis

Gelegen aan de Biestmolenstraat nr 9 - Hoeve en molenaarshuis bij "Ter Biestmolen" (nr. 18), gelegen aan de andere kant van het brugje over de Peerdestokbeek. Ruim herenhuis van vijf traveeën en twee bouwlagen onder zadeldak (pannen); volgens het jaartal op de deuromlijsting gebouwd in 1871, doch op de plaats van een ouder huis. Dubbelhuis met bakstenen, later witgeschilderde lijstgevel op arduinen plint met rechthoekige vensters en deur. Keldergaten links naast de deur. Vensters gevat in gepleisterde omlijsting met kroonlijst, deur in arduinen omlijsting met kroonlijstje. Links staat een aanbouwsel van twee bouwlagen onder doorlopend zadeldak met rechthoekige inrijpoort naar gesloten erf met ijzeren latei. Rechts vindt men een aanbouwsel onder lessenaarsdak met garage en aanleunende serre uitziend op ommuurde moestuin. Achtergevel met uitbouw van twee bouwlagen hoog onder lessenaarsdak. Achterdeur gevat in omlijsting van gesinterde baksteen.
Achteraan dienstgebouwen onder zadeldaken (pannen) rondom verharde binnenplaats, witgeschilderde erfgevels op gepikte plinten met groengeschilderde deuren, luiken en steekboogpoorten, aan de veldzijde ongeschilderd.
Afzonderlijk dienstgebouw met kippenhokken en wagenhuis ten oosten, enkele jaren later bijgebouwd.

Semi-gesloten hoeve

Nr. 3. Semi-gesloten hoeve gelegen aan de splitsing van de Zwalm en de Peerdestokbeek. Erftoegang met ijzeren hek ten zuiden aan de straatzijde. Hoevegebouwen oorspronkelijk met gewitte gevels op gepikte plint onder zadeldaken (pannen), restauratie aan de gang.
Ten westen, onderkelderd boerenhuis van zes traveeën en anderhalve bouwlaag onder zadeldak (pannen), de kern dateert uit het begin der 18de eeuw, werd vermoedelijk midden de 19de eeuw vergroot aan de achterzijde, zie de bouwnaden, en hoger opgetrokken. Gewitte erfgevel onder getrapte daklijst. Rechthoekige benedenvensters en halfronde bovenvensters van vroegere graanzolder met arduinen dorpels. Rechthoekige deur op trap in omlijsting van rode en gesinterde baksteen met kroonlijstje. Vernieuwde zijpuntgevels, de zuidelijke zijgevel nu met hergebruikte jaartalankers 1719. Gewitte achtergevel onder getrapte daklijst met rechthoekige muuropeningen met vernieuwd houtwerk. De rechthoekige doorritpoort bevindt zich ten zuiden naast het huis.
Binnenin volledig gerestaureerd. Twee aaneensluitende overwelfde kelders onder de zuidelijke travee. Bewaarde samengestelde balklaag, nu geschilderd. Vernieuwde vloeren met hergebruikte materialen. Rechts van de ingangsdeur, woonkamer van twee traveeën met versierde moerbalk en haardbalk gedateerd 1719, voorzien van vijf oude geprofileerde deurtjes naar aanpalende ruimten, kelder en zolder. Rechts vindt men de aanpalende "beste kamer" met gepleisterd plafond en 19de-eeuwse schouw. Huidige keuken, l. van voordeur, eveneens voorzien van versierde moerbalk.
Ten noorden bevindt zich een witgekalkte bakstenen dwarsschuur van zes traveeën onder overstekend zadeldak (pannen) met twee rechthoekige poorten.
Ten zuiden staat een dienstgebouw met stallen van zes traveeën onder zadeldak (pannen), gedateerd d.m.v. muurankers 1763 op de westelijke zijgevel. Verankerde, gewitte straatgevel met rechts een gebogen, opgeklampt deurtje en ernaast een rechthoekige opgeklampte poort, d.m.v. een ijzerplaatje op de makelaar van de poort gedateerd 1761 en voorzien van Jezusmonogram IHS. Zijaandaken met vlechtingen. Eveneens opgeklampte poort in de oostelijke zijpuntgevel.
Ten oosten staan stallen met rechthoekige deuren met behouden ijzeren beslag, vensters en twee dakvensters.
Ten westen bevindt zich een later toegevoegd afzonderlijk bakhuis in vervallen toestand.

Voormalige hoeve

Gelegen aan ? nr ?. Voormalige hoeve met oude kern, is later ook als herberg uitgebaat. Gelegen tegenover het spoorwegstation. Het is nu een woonhuis van zeven traveeën en twee bouwlagen onder zadeldak (pannen), vermoedelijk van eind de 19de eeuw. Met witgeschilderde bakstenen lijstgevel. De eerste twee traveeën. waren vroeger een apart woongedeelte met de rechthoekige deur in een grijsgeschilderde omlijsting en met een rechthoekig venster. Verder zijn er getoogde benedenvensters met arduinen dorpel en persiennes. De rechthoekige bovenvensters hebben een geriemde grijsgeschilderde omlijsting en doorgetrokken dorpels. De rechthoekige voordeur bevindt zich op een trapje in een omlijsting van gesinterde bakstenen met oren en tandlijstje.

DE (WEG)KAPELLEN

de 'H. Rochuskapel'

Zonder huisnr., gelegen voor het later gebouwde molenaarshuis nr. 14 van de achtergelegen watermolen op de Boekelbeek, naar verluidt gebouwd in opdracht van de molenaarsfamilie Vande Eecken in 1851. Witgeschilderde bakstenen kapel onder zadeldak (pannen). Voorpuntgevel met geschilderd opschrift "h. rochus b.v.o.", bekroond met ijzeren kruis. Getoogde houten deur met houten tralie gevat in omlijsting met neuten en oren van gesinterde baksteen met gebogen kroon- en tandlijstje. Terracottabeeld van H. Rochus met hond tussen andere heiligenbeelden op altaar. Aan de muur hangen ingelijste religieuze prenten.

HET HERENHUIS 'DEVOS'

     Aan de Hoogstraat nr. 4. Het betreft een herenhuis met bijgebouwen gelegen in ommuurde tuin naast de kerk. Fraaie ijzeren afsluiting en hek tussen vier bakstenen pijlers met bolbekroning. Huis van vijf traveeën en twee bouwlagen onder zadeldak (pannen, de nok // straat), van 1787. Vermoedelijk in 1916 vernieuwd voorgevelparement van geschilderde baksteen met knipvoegen en toevoeging van vier dakkapellen en een centraal dakvenster, volgens de gevelsteen met hoofdje in reliëf en vermelding "D.V.L. 1916". Geschilderde bakstenen gevel met dubbelhuisopstand en voorzien van gietijzeren sierankers. Rechthoekige muuropeningen, bij gevelaanpassingen, vermoedelijk in 1916, voorzien van geprofileerde arduinen omlijstingen. Houten paneeldeur met bovenlicht gevat in arduinen omlijsting met sluitsteen en opschrift "anno 1787". Houten kroonlijst met klossen. Beraapte zijgevels met sierlijk gesmede in ankers in de schoorstenen. Beraapte achtergevel met witomlijste vensters en op een zoldervenster na, blinde zijgevels.
     Ten zuiden staat het vroegere wagenhuis, nu garage, onder zadeldak (pannen, n straat), eveneens aangepast rond 1916. In de witgeschilderde straatgevel bevinden zich nu een rechthoekige garagepoort en zolderluik. Dakoverstek met windveren.
     Ten westen in tuin, staan een serre en dienstgebouw van één bouwlaag met zeven traveeën gevat in travee-nissen met getoogde vensters en deuren, uit begin der 20ste eeuw.

het zogeheten "Kasteeltje De Raedt"

     Aan de Hoogstraat nr. 32. Vroeger geheten "Kasteel van Mr. De Raedt", naar de eigenaar Henri De Raedt, notaris en burgemeester rond de eeuwwisseling. Gelegen aan de gemeentegrens met Welden.
     Het is een herenhuis van rond 1880 met omringende tuin, volledig afgesloten door bakstenen muur met ezelsrug van dakpannen en toegankelijk via verguld ijzeren hek en inrijhek. In tuin een paar oude bomen, zoals beuk en valse acacia, achteraan vijver met imitatiegrotwerk voor fontein naar verluidt van 1916.
     Volledig onderkelderd huis van vijf traveeën en twee bouwlagen en zadeldak (leien). Bepleisterde en lichtgeel geschilderde neoclassicistische lijstgevel met dubbelhuisopstand. Rechthoekige vensters in geriemde omlijsting, op de begane grond met persiennes en op de bovenverdieping met rolluiken en rolluikkasten. Lekdrempels doorgetrokken tot arduinen kordonlijsten.

Oud huis gesplitst in twee woningen

Met huisnrs. 161-163. Het is een woonhuis vermoedelijk daterend uit het derde kwart van de 19de-begin 20ste eeuw. Werd gesplitst in twee woningen van twee en drie traveeën en anderhalve bouwlaag hoog. Het nr. 163 is eveneens café met gelijkaardige rechthoekige deuromlijsting van gesinterde bakstenen met oren en kroonlijstje als nr. 159.

Groot burgerhuis, twee woningen

Nr. 19-21. Het betreft een groot burgerhuis van in totaal zeven traveeën met twee bouwlagen onder zadeldak (mechanische pannen), vermoedelijk uit begin 19de eeuw. Nu verbouwd tot twee woningen. In huisnr. 19 bevindt zich het vroeger café 'Hof van Vlaanderen'. Verankerde en gecementeerde lijstgevel met schijnvoegen. Rechthoekige vensters op arduinen dorpels, op de begane grond met persiennes. Grijsgecementeerde deuromlijstingen. Geprofileerde daklijst.

   VERDWENEN

      herberg 'De Sterre'
          Werd in 1990 afgebroken samen met alle aanpalende en leegstaande, want onteigende woningen om toe te laten een bocht in de baan Aalst-Oudenaarde weg te werken bij het aanleggen van de veelbesproken 'doorsteek'.
          In 1964 had Martha De Cock het café overgenomen van Theodoor Bruynswyck. Haar echtgenoot bleef zíjn zaak in Brussel doen. Toendertijd vergaderde de Nederzwalmse gemeenteraad in haar herberg. Ook de opgedoekte voetbalclub WK Nederzwalm (die er gesticht werd door Jean Helleputte, Eric en Etienne De Potter en Dirk Hellebaut als 'de Stervrienden') had er zijn clublokaal, net als een biljartclub (de eerste in het Zwalmse waarvan ook vrouwen lid mochten worden), de wielertoeristen en een spaarkas. De stamgasten hielden er wel eens weddenschappen en wie die verloor had de keuze: een 'tournée générale' of ... zich kaal laten scheren. Ooit werd een valiezenkoers ingericht. Nadat Martha uit het café was vertrokken, ging ze wonen in de Schoolstraat.

Martha aan de tapkast
(foto HLN 3.11.1990)

Bij de aanleg van 'de rotonde' in 2000 werden de huizen van de Neerstraat deels gesloopt.

ECONOMIE

de breigoedfabriek VAN COPPENOLLE
     Gelegen in de Neerstraat 8. HR Oudenaarde n^o 11.073
     De BVBA Casimir Van Coppenolle werd op 25.11.1993 in staat van faillissement verklaard, waardoor de 17 werknemers (allen vrouwen) werkloos werden.

de brouwerij DE GEYTER OMER
    was bedrijvig tussen 1915 en 1932

FIGUREN

Theodoor De Raedt

foto

o 10 mei 1832.
Burgemeester van Meilegem en Nederzwalm-Hermelgem.
Provincieraadslid
+ 12 januari 1909

Pierre-Joseph De Raedt

Broer van Theodoor.
x Alice Saey
Burgemeester van Munkzwalm en nadien, tot aan zijn dood van Nederzwalm-Hermelgem.
+ Nederzwalm 2 augustus 1898

Gilbert van Coppenolle

Catharina van der Eecken

Marie-Anna van de Velde

Roger De Clercq

René De Clercq

VOLKSLEVEN & CULTUUR

     Het liberale verenigingsleven
          - de liberale fanfare 'Nut en Vermaak' (1859) - opgericht op initiatief van Charles Van Damme
          - de toneelvereniging 'De Zwalmzonen' (1861)

BESCHERMDE MONUMENTEN & LANDSCHAPPEN

     - Orgel in de Allerheiligenkerk (monument) door het KB 20/12/1974
     - De Allerheiligenkerk (als monument) en omgeving ten zuiden (als dorpsgezicht) door het KB 10/8/1994.
     - Het herenhuis De Vos, Hoogstraat nr. 4
     - Hoeve uit 1712, Biestmolenstraat 3, als monument door het KB 25/11/1985
     - de Vanderlindensmolen, Biestmolenstraat 16, als monument en dorpsgezicht door het KB 14/6/1985
     - de Ter Biestmolen (monument) en onmiddellijke omgeving (dorpsgezicht) door het KB 28/7/1983. In 1987-'88 werden door de eigenaar Braillon wederrechtelijk verbouwingswerken aan de molen uitgevoerd en werd hij ingericht als drankgelegenheid.

BIBLIOGRAFIE

DE BOE M. - Viermolenpad te Zwalm, N, 42, 1970, nr 1, pp. 254-256; ook in GA, 26, 1970, nr 28, p.4.
DE BROUWER J. - Opstand tegen de politie te Hermelgem, LvA, 20, 1968, nr 6, p. 291.
DE TEMMERMAN R. - Welkom te Zwalm. Het 12-dorpen-paradijs. Zwalmtrips, z.p., VVV Zwalmstreek, s.d.
E.D.K. - Nader kennis maken met de Zwalmstreek en Van Der Lindensmolen, LMO, 3, 1980, nr 24, pp. 248-360.
HELLEBAUT G. - Nederzwalm-Hermelgem, FO.Vl., 8, 1959, nr.6, pp. 132-133.
HELLEBAUT G. - Op wandel door Nederzwalm-Hermelgem. Historische kapellen, Het Volk, 2-8-1962,
N.N. - Nederzwalm-Hermelgem. Landbouwdorp en Scheldegemeente. Waar de bevolking niet erg vermindert en op Allerheiligen bedevaarders, folkloristen en kermisgasten van de partij zijn, LN, 1-11-1960.
ROOSENS H. - Silexartefacten van Nederzwalm en omgeving, ARC, 1966, p.25
VERMEERSCH P. - Enkele silexartefacten van Nederzwalm en omgeving, Acta Geographica Lovaniensa, 5, 1966, pp. 159-168.

laatste update 21 mei 2009