In ons land zijn verschillende bestuurlijke niveaus verantwoordelijk voor de aanleg en het onderhoud van het wegennet. Dit net omvat verschillende categorieën: rijks-, provinciale- en gemeentelijke wegen. De diensten openbare werken van die verschillende overheden zijn verantwoordelijk voor het onderhoud. De financiering van die werken gebeurt met belastinggelden. Het Ministerie van Openbare Werken bepaalt de reglementering op de aanleg en het onderhoud van het wegennet.

     Economische overwegingen lagen aan de basis van het feit, dat er al vroeg een strikte wetgeving kwam op het onderhoud van de wegen. De economie in Vlaanderen was vooral aangewezen op handel met en vanuit het buitenland. Grote hoeveelheden goederen werden dagelijks geïmporteerd en verhandeld. Hiervoor was een goed onderhouden wegennet primordiaal. Door het berijden van de primitieve wegen, te paard als met wagens, ontstonden (diepe) putten en wagensporen.        

     In de 16^de eeuw waren de plaatselijke besturen verantwoordelijk voor het toezicht op de wegen die over hun grondgebied liepen. De controles werden jaarlijks uitgevoerd. Steden en parochies die aan handelswegen gelegen waren konden diverse belastingen innen. Zij hieven taksen en tolgelden op het gebruik van hun kasseiwegen (die geïnde tolgelden werden dan aangewend tot herstel van de wegen), bruggen en waterwegen. Er waren wel parochies die de (verplichte) jaarlijkse inspectie verzuimden of de tolgelden voor andere doeleinden aanwendden. Op het platteland echter konden de meeste besturen geen doorgang-, brug- of andere taksen innen. Elke inwoner was verantwoordelijk voor de goede staat van  de weg die langs zijn eigendom liep. Eigenaars die niet aan hun verplichtingen voldeden, werden beboet. Zij kregen bvb. 14 dagen de tijd om de weg te herstellen. Indien dit niet gebeurde voorzag de wetgever een dubbele boete.

     Omdat bedrog van alle tijden is en na de inning van de boete soms niet gecontroleerd werd of het  herstel wel werd uitgevoerd, kreeg de ambtenaar wel een vast 'inkomen' omdat hij aldus jaarlijks de boete kon blijven opleggen. Deze 'valse' praktijk was uiteraard de wetgever bekend, één van de redenen waarom in 1505 'de ordonnantie op het onderhoud van de wegen'⁽¹⁾ werd uitgevaardigd. Het plichtsverzuim van de plaatselijke gezagsdragers om de wegen in goede staat te houden, deed de handel stagneren, en kooplui deden hun beklag, omdat zij niet zonder gevaar voor henzelf of hun koopwaar de wegen konden berijden. Ook de landbouwnering had baat bij goede wegen. Nog meer redenen dus om een 'ordonnatie op het onderhoud van de openbare wegen' uit te vaardigen. Ze omvatte 8 maatregelen:

1. De plaatselijke overheid wordt verplicht om binnen de maand alle putten te herstellen op de wegen waar de kooplui doortrekken. Indien het werk binnen deze tijd niet uitgevoerd was volgde een boete.
    Was de klus veertien dagen nog niet geklaard dan volgde een dubbele boete. Uitzondering werd gemaakt voor wegen die door 'woeste' gebieden liepen. Die werden zo goed mogelijk hersteld met
    overheidsgeld.
2. De schouwing van de wegen moest in een bepaalde periode gebeuren: in het voorjaar (2) en zeker niet in het midden van de zomer. In die droge periode kon men op veel plaatsen de putten en
    onregelmatigheden in de weg niet zien. ("in welcken tyde men in vele quartieren de quade gaten net en bekennen en magh"). De herstellingen zelf werden in de zomer uitgevoerd. Wanneer door
    slechte weersomstandigheden de wegen opnieuw onberijdbaar geworden waren, moesten zij weer hersteld worden. Indien dit niet gebeurde volgden dezelfde voorziene boetes. Officiers, aangesteld
    door de Raad, hielden toezicht op het naleven van deze verordening. Zij konden de wethouders verplichten om samen, op gelijk welk tijdstip, een controle uit te voeren.              
3. Om de afwatering te verbeteren moesten aan beide zijden van de weg, diepe grachten gedolven worden. De aanbevolen diepe was ongeveer vijf voet (3). De uitgedolven aarde werd in het midden van
    de straat geworpen, waarna de baan geëffend werd. Aarden bulten werden gebruikt om nabijgelegen putten te vullen. De weg moest bovendien overal even breed zijn. Bomen, hagen en houtkanten
    moesten verwijderd worden om een recht traject te realiseren.
4. De wethouders werden ook verantwoordelijk gesteld voor het onderhoud van watergangen, grachten en riolen. Zij moesten erop toezien dat ze altijd voldoende diep waren om het overtollige water op
    te vangen, te laten bezinken of af te voeren.   
5. De stenen of houten bruggen moesten gerepareerd worden. Hetzelfde gold voor kasseiwegen. Niet zelden werd er op het gebruik van bruggen en kasseiwegen tol geheven. Tijdens het Ancien Regime
    waren grote delen van het land in privébezit. Het waren lenen en heerlijkheden, al dan niet met hogere rechtsmacht. De eigenaar had naargelang de belangrijkheid van zijn grondgebied, het recht om tol
    te heffen op wegen en/of bruggen die op zijn domein gelegen waren. In ruil hiervoor was hij verantwoordelijk voor het onderhoud van de brug(gen) en wegen op zijn eigendom.
6. De overheid gaf het bevel om van nu af aan alle gebreken aan de straten, wegen of bruggen, te beboeten. Het ontvangen van giften of geschenken om de overtreding oogluikend toe te staan, was
    eveneens verboden.
7. Zowel wethouders als aangelanden werden beboet voor "elck quaet gat" of gebrek dat men vond, zowel op wegen als op bruggen. De boete was niet gering: ze bedroeg tien pond parisis. Deze werd
    verdeeld: tweederden voor de overheid en het overige derde voor diegene die de overtreding meldde. Door de aanbrenger te verlonen verkleinde de kans dat het parochiebestuur de wegen niet of
    nauwelijks controleerde.
    De procureur hield echter nog een stok achter de hand. Indien de plaatselijke overheid verzuimde de gebreken te doen herstellen, kon hijzelf opdracht geven het werk uit te voeren. De plaatselijke
    wethouders hoedden zich ervoor dat het zover kwam.
    De boete die hen hiervoor aangerekend werd bedroeg het dubbele van het bedrag dat betaald werd om de werken uit te voeren.  
8. Het gebeurde dat de putten zo groot of diep waren dat de straat nog nauwelijks kon hersteld worden. In dat geval schreef de ordonnantie voor dat men de weg mocht verleggen zo lang en breed als de
    put was, of nog verder indien nodig. De aangelanden werd toelating gevraagd om de weg op hun eigendom te mogen verleggen. Het parochiebestuur werd aangeraden om bij de eigenaars een zo laag
    mogelijke prijs te bedingen.  

(1) 'Eersten Bouck der ordonnancien, statuten, edicten ende placcaerten van Vlaenderen', te Ghendt bij Anna Vanden Steene, weduwe van Michiel du Latiry wonen inden Vergulden Pelicaen, 1639, pp. 423-427: 'Ordonnancie by den Raede
      Provinciael van Vlaendren, aengaende der reparatie ende vermakene van den quaden straten ende weghen; Ghegeven te Gendt, den eersten dagh van Maerte, int jaer M.D. ende vive'.
(2) " te wetene te half maerte ofte daer omtrent".
(3) vijf voet is ongeveer 1,37m (DE SCHRIJVER H. 'De oude landmaten in Vlaanderen', Familia en Patria, Handzame, 1979, p.5: "De lengtevoet meet 0,2753. Hij is verdeeld in 10 duimen".

Ondanks herhaalde en uitdrukkelijke ordonnanties rond wegen, kon men vaak vaststellen dat in kleine landelijke dorpen veel inwoners niet konden/wilden voldoen aan de wettelijke verplichtingen. Het is niet te achterhalen of de voorziene sancties in de praktijk werden toegepast.

 
De originele kaart van Horenbout (1612) (li) en ernaast de kopie (1784)(re), gemaakt door Leclerc - fragmenten

          Jacques (Jacob) Horenbout was bedrijvig te Gent in het eerste kwart van de 17^de eeuw. Hij was de zoon van Lukas Horenbout ('reçu franc-maître' in 1600). Hij werkte als illustrator veel voor zijn vader en zijn broer François, als landmeter-schilder van de stad Gent. In 1619 tekende en illustreerde hij een 'Plan van Gent en omgeving' (dat bewaard is in het Stadsarchief van Gent). Een kopie van de kaart van het land van Aalst werd in 1784 gemaakt door J. Lecler (bewaard in Aalst, Museum Oud-Hospitaal) naar een verdwenen origineel van J. Horenbout (1612).

     J. Leclerc - De Gentse landmeter Lecler tekende de nieuwe kadasterkaart in 1784 en ‘moderniseerde’ het oorspronkelijke werk. De kaart van Hoorenbout is getekend op papier en gekleefd op linnen. De kaart meet 1.64m bij 1.15m, en wordt bewaard in de Bibliothèque nationale te Parijs (Rés.ge.AA817). De bijzonder grote handgetekende kadasterkaart van het Land van Aalst van de hand van Lecler hing gedurende vele jaren voor het publiek te kijk in het museum Oud Hospitael van de stad Aalst.
 

      Volgens de kaart van FERRARIS (1759-1777)      

       Joseph Jean François Graaf de Ferraris (Lunéville, 20 april 1726 - Wenen, 1 april 1814) was een generaal bij de Oostenrijkse artillerie, veldmaarschalk in de Oostenrijkse Nederlanden en vrijmetselaar. Tussen 1771 en 1778 leidde hij op last van keizerin Maria Theresia en keizer Jozef II het opstellen van de zogeheten Kabinetskaart (Carte-de-Cabinet) van de Oostenrijkse Nederlanden, aan de hand van opmetingen en waarnemingen ter plaatse. De opmetingen zelf werden uitgevoerd door de leerlingen van de “Ecole des mathématiques du corps d’artillerie des Pays-Bas autrichiens de Malines”. De gebruikte schaal was 1:11.520 (vgl. de hedendaagse stafkaarten van het Belgische Nationaal Geografisch Instituut, die op schaal 1:10.000, 1:25.000 en 1:50.000 beschikbaar zijn), wat leidde tot een werk van 275 kaarten van 0,90 × 1,40 m, met de hand getekend en ingekleurd, en nog twaalf delen handgeschreven commentaar in het Frans, aangaande economisch en vooral militair nut (waterlopen, bruggen, bossen en mogelijkheden voor inkwartiering). Er zijn 3 originelen van, bewaard in het Kriegsarchiv te Wenen, het Rijksarchief te Den Haag, en de Koninklijke Bibliotheek van België te Brussel. De kaarten werden tussen 1965 en 1976 heruitgegeven door het cultureel fonds Pro Civitate van het Gemeentekrediet van België als Kabinetskaarten van de Oostenrijkse Nederlanden opgenomen op initiatief van Graaf de Ferraris (Koninklijke Bibliotheek van België).

Munkzwalm-centrum

de molen ten Berge (de Zwalmmolen)

De Bergendries-Bruggenhoek LEGENDE kerk met parochienummer     moerassige weide huizen omgeven door moestuin   stenen brug weg omzoomd met bomen       landbouwgrond

       Philip-Christiaan Popp, controleur van het kadaster, dagbladuitgever en cartograaf, werd geboren te Utrecht op 10 februari 1805 en stierf te Brugge op 3 maart 1879. Zijn moeder was van Hollandse oorsprong, Jeanne-Henriette Vander Pant en was van goeden huize. Zijn vader was Duitse afkomst en vestigde zich te Utrecht als notaris en procureur. De familie vestigde zich in België in 1818. Na zijn middelbare studies werd Philip-Christiaan partculier secretaris van de Gouverneurs van Henegouwen en kwam in dienst van de kadastrale administratie te Bergen. Deze diensten brachten hem te Brugge in 1827, waar hij benoemd werd tot controleur van het Kadaster. In 1830 koos Philip-Christiaan Popp, gevolg aan de revolutionaire ontwikkeling en de onafhankelijkheid van België, de Belgische nationaliteit en bekwam in 1831 de Belgische politieke rechten. Vanaf 1838 zet hij zich onmiddellijk aan het werk niet alleen een wetenschappelijk werk maar in eerste plaats een sociaal werk te verwezenlijken : de kadastrale plans en medegaande documenten, die nog maar pas door de administratie voltooid zijn, ter beschikking stellen van het publiek tegen aannemelijke prijs. Deze kadastrale plannen waren inderdaad weinig bereikbaar en de formaliteiten om inlichtingen te bekomen waren tergend en vergden soms lange termijnen. Deze vulgarisatie werd reeds aangevat door Vander Maelen, doch werd nooit voltooid. Met uitzondering van de provincies Namen, Limburg en Luxembourg verschenen alle kadastrale plans, het werk werd door zijn dood afgebroken. Ongeveer 1800 gemeenten werden behandeld. Het perceelplan van het kadaster werd per gemeente op de meest nauwkeurige en met de uiterste zorg getekend op een schaal van 1/500 tot 1/5000 en gedrukt op groot adelaarsformaat of groot wereldformaat volgens de uitgestrektheid van het gebied. De grenzen van de secties en de omtrek van de gemeente zijn gekleurd. Ieder plan is vergezeld van een Aanwijzende Tabel en de Kadastrale Legger die de nummers van de percelen bevat alsook de namen, voornamen en de adressen van de eigenaars, eveneens de natuur, de oppervlakte, de klassering en het netto belastbaar inkomen per bebouwde of onbebouwd perceel, de totale oppervlakte van de gemeente, het tarief van de netto waarde per natuur en per klasse van de grondeigendom. De tabel vermeld eveneens de personen die genieten van een vruchtgebruik, een erfpacht en een recht van opstal. Ieder plan werd gedrukt volgens het lithografisch systeem.

naar een voordracht door R. Schonaerts, landmeter-expert in O.G., gegeven te Brussels op 30 oktober 1980

     De eerste Kaart dee Buurtwegen (1840) - fragment (bron: GISOOST)

Laatst bijgewerkt maandag 19 april 2010